'Two Discourses of balancing'

Op zoek naar de historische wortels van het afwegingsdiscours in Europa en in de Verenigde Staten.

Mr. J.A. Bomhoff gaat op zoek naar de historische wortels van het afwegingsdiscours in Europa en in de Verenigde Staten. Op 25 september 2012 promoveert hij op zijn proefschrift "Two Discourses of Balancing".

Zijn proefschrift is het verslag van een rechtsvergelijkend onderzoek naar de wortels van het afwegingsdiscours in Europa en in de Verenigde Staten. Het bestudeert de twee episodes in de ontwikkeling van afweging – de vroege rechtstheoretische debatten, en het eerste rechterlijk gebruik in grondrechtenzaken na de Tweede Wereldoorlog – en analyseert wat deze verschillende achtergronden inhouden voor de betekenis van afweging.


Welke vraag wilde u met uw onderzoek beantwoorden?

Rechters in grondrechtenzaken geven vaak aan dat hun beslissing voortvloeit uit een ‘afweging’ van verschillende belangen of waarden. Mijn onderzoek gaat over deze specifieke vorm van taalgebruik, en dan vooral over de ideeën die er achter schuilgaan. Ik wilde onderzoeken welke betekenissen in verschillende rechtssystemen aan dit ‘afwegingsdiscours’ worden toegekend.

Waarom wilde u dat weten?

Juridisch taalgebruik is belangrijk, alleen al omdat de overtuigingskracht van rechterlijke uitspraken, en daarmee de legitimiteit van rechtspraak, er in grote mate van afhangt. Een deel van het onderzoek was er dan ook op gericht te ontdekken hoe en met welk succes het taalgebruik van de rechterlijke afweging in verschillende rechtssystemen aan de overtuigingskracht van uitspraken bijdraagt. Daarnaast was ik niet overtuigd van de juistheid van de populaire stelling in de rechtsvergelijkende literatuur dat de grondrechtenrechtspraak wereldwijd aan het convergeren is op een soort gemeenschappelijk ‘afwegingsmodel’. Die stelling is namelijk heel moeilijk verenigbaar met wat we weten over klassieke en fundamentele verschillen tussen de Europese en de Amerikaanse rechtstradities.

Wat hebt u ontdekt?

Verwijzingen naar het ‘wegen’ van belangen of waarden, kunnen inderdaad heel verschillende betekenissen dragen. In de Verenigde Staten, bijvoorbeeld, wordt afweging vooral gezien als een pragmatische gelegenheidsoplossing voor wanneer meer traditionele juridische technieken en begrippen niet meer voldoen. In sommige Europese rechtssystemen, zoals bijvoorbeeld het Duitse, is afweging daarentegen de uitdrukking van principiële keuzes ten aanzien van de fundamenten van de rechtsorde als geheel.

Wat hebt u ontdekt?

Ik heb in detail gekeken naar de context waarin het afwegingsdiscours zich voor het eerst manifesteerde. Dit bleek een korte periode aan het eind van de jaren 1950’ te zijn, toen in Duitsland en in de Verenigde Staten hoogste rechters vrij plotseling bijna precies dezelfde afwegingsterminologie begonnen in te roepen. Het onderzoek was toegespitst op die ontwikkeling, en dan met name op de receptie van deze nieuwe vorm van taalgebruik in de juridische literatuur van de tijd.

Hoe kunt u dat verklaren?

De conclusie dat juridisch taalgebruik in verschillende rechtsomgevingen verschillende betekenissen heeft en dat die betekenissen zullen voortvloeien uit diepere verschillen tussen die omgevingen, ligt eigenlijk erg voor de hand. Het zou juist heel bijzonder zijn als dat niet zo was. De moeilijkheid is alleen dat het discours van de afweging ons huidige rechtsdenken inmiddels zodanig beheerst dat het lastig is geworden om van dit soort subtiele verschillen überhaupt een voorstelling te maken. Rechtsvergelijkend onderzoek, in het bijzonder onderzoek naar het model van de vergelijkende ideeëngeschiedenis, kan dan helpen om de eigen praktijk eens ‘van buiten’ opnieuw te bekijken.

Wat betekent uw resultaat voor uw vakgebied/de maatschappij?

Rechterlijke uitspraken over grondrechten, bijvoorbeeld die door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens, kunnen vergaande gevolgen hebben, en die uitspraken worden vaak gepresenteerd als de uitkomsten van de ene ‘afweging’ na de andere. Zo precies mogelijk begrijpen wat dit idee van rechterlijke afweging betekent, waar het vandaan komt, en hoe het samenhangt met onderliggende keuzes over hoe we onze rechtsorde inrichten is daarom van groot belang.

Wat zijn uw plannen voor de toekomst?

Ik ben inmiddels al een paar jaar onderzoeker en docent aan een universiteit in Londen en zou daar graag nog een tijdje blijven.

Meer informatie

Promotores: Prof. mr. M.V. Polak, prof. mr. J.H. Gerards. 

Datum en locatie: Dhr. Bomhoff verdedigt zijn proefschrift op dinsdag 25 september 2012 om 15.00 uur in het Academiegebouw Rapenburg 73, te Leiden

 
Laatst Gewijzigd: 11-09-2012